بزرگترین سایت تخصصی معماری کدیار | مقاله،پروژه،آموزش نرم افزار
جهت دانلود مقاله به پایین صفحه مراجعه کنید.
شماره صفحه مقاله: 247-257
معماریوشهرسازیآرمانشهر
شماره.9پاییزوزمستان1391
ارزیابی نیازمندیهای سالمندان در فضاهای شهری، مطالعه موردی:
پارک خلد برین شیراز*
بر طبق آمارهای جهانی، جمعیت سالمند در جهان رو به افزایش است، آمارها در کشور ما نیز تعیینکننده این واقعیت است. با ورود به دوره
سالمندی، تغییرات چشمگیری در ویژگی های فیزیولوژیکی و روحی- روانی انسان رخ می دهد.
این تغییرات، افراد سالمند را وادار میسازد تا محیط فیزیکی را به گونهای متفاوت از جوان ترها درک کرده و پاسخهای متفاوتی بدهند. سالمندان از جمله گروه های اجتماعی هستند که به دلیل شرایط سنی و کاهش نسبی فعالیت های کاری، اوقات فراغت بسیار دارند و امکان استفاده آن ها از فضاهای شهری برای انجام فعالیت های اختیاری و اجتماعی بیش از دیگر اقشار جامعه است. پارک ها از جمله فضاهای باز شهری هستند که سالمندان برای گذران اوقات فراغت، پیاده روی و غیره بسیار به آن جا مراجعه می کنند. در این مقاله پس از بررسی مبانی نظری پیرامون موضوع به چگونگی انجام تحقیقات میدانی در پارک خلدبرین شیراز و توزیع و تکمیل 120پرسشنامه توسط افراد سالمند پرداخته می شود. نتایج به دست آمده نشان میدهند که فضاهای شهری ما در حال حاضر نه تنها پاسخگوی سالمندان که حتی پاسخگوی افراد سالم نیز نمی باشند. بیشترین مشکلاتی که سالمندان در فضاهای شهری عنوان کرده ا ند، عبارتند از: شلوغی معابر و ترافیک و سرعت زیاد ماشینها، آلودگی هوا، کثیفی معابر و فضاها، ناهمواری مسیرها. تعدادی نیز به مشکلاتی چون نبودن پل عابر پیاده، کمبود فضای سبز، زیاد بودن فاصله دسترسی تا امکانات و تسهیلات عمومی، مبلمان شهری نامناسب، عبور موتورسیکلتها، وجود جوانان شرور و بیکار، عدم رعایت حق و حقوق سالمندان توسط مردم وکمبود تسهیلات عمومی اشاره کرده ا ند که بیانکننده این واقعیت است که علاوه بر طراحان، مدیریت شهری نیز نقش مهمی را در ایجاد فضاهای شهری مطلوب ایفا می کند.
* این مقاله برگرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد طراحی شهری با عنوان ارتقاء کیفیت فضاهای شهری با تأکید بر حضور سالمندان: نمونه
موردی، محدوده پارک خلدبرین شیراز می باشد.
مقدمه
پدیده سالمندی سیری طبیعی است که هر کسی با آن مواجه خواهد شد و به تبع آن دگرگونیهایی در تواناییهای جسمی و نیازهای روحی-روانی انسان رخ خواهد داد که مستلزم توجهات خاص خود است. برطبق آمار و ارقام موجود، روند سالمندی در ایران رو به افزایش بوده که بهبود وضعیت اجتماعی، اقتصادی و پیشرفتهای علم پزشکی باعث کاهش مرگ و میر موالید و افزایش امید به زندگی و رشد جمعیت سالمندان و تغییراتی در هرم جمعیتی کشور شده است.
سالمندان به دلیل موقعیت سنی و اجتماعی و برخورداری از فراغت بیشتر و بهخصوص لزوم فعالیت های جسمانی منظم و مداوم مانند پیاده روی، زمان بیشتری از اوقات خود را در فضاهای شهری سپری می کنند. یکی از معیارهای ارزیابی کیفی سنجش فضا حضور گروه های اجتماعی ویژه است. سالمندان نیز جزیی از این گروه هستند که با حضور خود می توانند موجب پایداری و سرزندگی فضاهای شهری و در نتیجه ارتقاء کیفیت آن ها شوند. توسعه فضاهای شهری متناسب با نیاز گروه های مختلف اجتماعی از جمله وظایف مهم برنامهریزان و طراحان شهری است که تاکنون کمتر مورد توجه بوده است.
این پژوهش به منظور پاسخگویی به سوالات زیر انجام گرفته است:
-1چگونه می توان سالمندان را به حضور در فضاهای شهری تشویق کرد؟
-2چگونه باید فضاهای شهری برای حضور سالمندان طراحی و بهسازی شود؟
برای رسیدن به پاسخهای مناسب در ابتدا به مفاهیم اصلی پژوهش پرداخته می شود، سپس روش تحقیق و مطالعه موردی و چگونگی جمعآوری داده ها به منظور رسیدن به پاسخ های ذکر شده، توضیح داده می شود.
.1مفاهیم اصلی پژوهش
در این بخش سعی شده است در حد توان مقاله به مفاهیم فضاهای شهری و سالمندان پرداخته شود تا دست مایه های لازم برای ادامه مقاله فراهم آید.
-1-1فضاهای شهری
راجر ترانسیک فضاهای شهری را به دو دسته عمده سخت فضا و نرم فضا تقسیم کرده است. منظور وی از اصطلاح ً سخت فضا، فضاهایی است که کاملا با بدنه های معماری، محصور شده ا ند. این فضاها محل گردهمایی و مکان فعالیت های اجتماعی شهر است و اما نرم فضاها، فضاهایی هستند که محیط و عناصر طبیعی در شکل دادن به آن ها غلبه دارند، مانند باغها وپارک ها ،سه شاخص اصلی فضاهای شهری در عرصه عمومی شهر عبارتند از: عمومی بودن فضا، باز بودن آن و برقراری تعاملات اجتماعی در فضا. به رغم تیبالدز فضاهای شهری شامل خیابانها، میدان ها، کوچه ها، حاشیه آب و در کل همه مکان هایی است که مردم به آن دسترسی فیزیکی و بصری دارند
.)Tibalds & Francis, 2004, p. 21(
-1-2ویژگی های فضاهای شهری مطلوب
در تئوریهای مختلف طراحی شهری، اندیشمندان مختلف تحت عناوینی چون “محیط پاسخده”، “شهرسازی شهروندگرا” و غیره به بررسی و ارائه معیارهای کلیدی جهت دستیابی به مکان های مطلوب پرداخته ا ند. علی رغم وجود تفاوت در نظریات مختلف، هدف تمامی آن ها تلاش در جهت فراهم آوردن بستری است که نیازهای انسانی به بهترین شکل در عرصه های عمومی تحقق یابد. تعدادی از مهم ترین نظریه های مطرح در این زمینه به نحو مختصر مورد اشاره قرار میگیرند، تا مواد اولیه مورد نیاز جهت بازشناسی مؤلفه های اصلی کیفیت طراحی شهری فراهم آید.
الف-کوین لینچ 1با انتشار تئوری شکل خوب شهر در سال 1981میلادی حصول کیفیت مناسب طراحی شهری را در گرو پنج معیار و دو فوق معیار زیر اعلان می دارد: -1سرزندگی -2حس معنی -3انطباق -4دسترسی -5کنترل. دو فراضابطه اساس این پنج بعد را میسازند: کارایی و عدالت (.)Carmona, Matthew et al., 2009, p. 15
ب- آلن جیکوبز و دانلد اپلیارد 2در سال 1987در مقاله” به سوی یک بیانیه طراحی شهری، هفت هدف را برای آینده یک محیط شهری خوب پیشنهاد کرده اند که عبارتند از:
-1قابلیت زندگی -2هویت و کنترل -3دسترسی به فرصت، تخیل و لذت -4اصالت و معنا -5زندگی جمعی و عمومی .)Carmona, Matthew et al., 2009, p. 16( – محیطی برای همه7- خود اتکایی شهری6
ج- جهانشاه پاکزاد 10معیار کیفی سنجش فضا را عنوان می کند که عبارتند از:
-1میزان پاسخگویی به حضور گروه های ویژه (سالمندان، کودکان و غیره) -2سرزندگی یا میزان استفاده مرتب و دائمی شهروندان در تمام ساعات شبانه روز -3میزان پاسخگویی به شخصیت افراد -4میزان ایجاد حس تعلق به جامعه و فضا -5میزان امکان ایجاد این همانی با فضا در فرد یا جامعه -6میزان بهکارگیری حواس مختلف انسان -7میزان برانگیختن حس کنجکاوی و کاوش در استفاده کننده -8میزان کارایی فضا و پاسخگو بودن به نیازها و توقعات افراد -9میزان تسهیل مشارکت -10میزان موفقیت در یادآوری خاطره ها (.)Pakzad, 2006
با بررسی این نظریه ها می توان دریافت که یکی از ویژگی های فضاهای شهری موفق، پاسخگو بودن فضا به نیازهای تمامی اقشار جامعه است به نحویکه هر فردی بتواند به راحتی و ایمن در فضا حضور یابد و با دیگران تعاملات اجتماعی برقرار کند.
نظریه طراحی فراگیر یا همه شمول 3که در سطح بین المللی مطرح است تأکید بر همین مطلب دارد. طراحی فراگیر آن نوع طراحی است که در آن نیازهای همه استفاده کنندگان در نظر گرفته شود. طراحی فراگیر بر طراحی بی مانع استوار است. یعنی ایجاد فضاهایی که قابل دسترسی برای همه در هر سن و هر اندازه توانایی باشد. هدف اصلی این نظریه عبارت است از: تلاش برای تأمین نیازهای اکثریت استفاده کنندگان ( .)Hoseini & Norouzian maleki, 2007 طراحی فراگیر 7اصل کلیدی دارد که عبارتند از -1استفاده ساده و حسی -2کاربرد عادلانه -3اطلاعات قابل درک -4درنظرگرفتن حد مجاز برای خطا -5انعطاف پذیری در هنگام عملکرد -6تلاش فیزیکی حداقل -7اندازه و مساحت برای دسترسی و.)Imire & Hall, 2001( عملکرد
-1-3مؤلفه های سازنده کیفیت فضاهای شهری
در جهت تبیین مؤلفه های سازنده کیفیت، مهم ترین مدلهایی که از سوی اندیشمندان مطرح شده را می توان مدل اپلیارد (حالتهای ادراک انسانی،) مدل لنگ (نیازهای انسانی) و مدل کانتر (مؤلفه های مکان) نام برد. نظریه مکان پیشنهادی کانتر دارای نارساییهای است. به نظر میرسد که این مدل می تواند با افزودن بعد بومشناسی به آن همچنان به مثابه ابزار نظری مناسبی مورد استفاده قرار گیرد. از این رو روایت جدیدی از مدل مکان تحت عنوان مدل مکان پایدار (کوروش گلکار) پیشنهاد می شود که علاوه بر سه بعد کالبد، فعالیت و تصورات پیشنهادی کانتر بعد جدیدی تحت عنوان اکوسیستم نیز به ابعاد گوناگون مکان می افزاید. مدل چهار بعدی مکان پایدار (تصویر)1میتواند مبنای نظری بازشناسی مؤلفه های سازنده کیفیت طراحی شهری قرار گیرد. از ترکیب ابعاد چهارگانه محیط، سه مؤلفه کیفیت عملکردی، کیفیت تجربی-
زیبا شناختی و کیفیت زیست محیطی به مثابة نیروهای شکل دهنده کیفیت کلی طراحی شهری یک مکان استنتاج می.)Golkar, 1999, p. 54( شوند
تصویر :1مدل مکان پایدار
«مؤلفه عملکردی کیفیت طراحی شهری» از یک سو در برگیرنده تأمین حرکت و دسترسی سهل و مناسب پیاده ها و سواره ها و از سوی دیگر در برگیرنده عملکردهای دیگر همچون تفریح و غیره نیز است. «مؤلفه تجربی-زیباشناختی کیفیت طراحی شهری» به دریافتهای ادراکی، شناختی و ترجیحات محیطی افراد در قبال فضاهای شهری سروکار دارد و در نهایت «مؤلفه زیست محیطی» در بعد خرد آن در بر گیرنده مقولاتی همچون تنظیم اقلیم خرد فضاهای شهری و در بعد کلان دغدغه پایداری زیست محیطی را دارد ( .)Golkar ,1999, p. 50کلیت این سه مؤلفه مبنای ارزیابی محدوده مورد مداخله می باشد.
-1-4سالمندی
سادهترین راه برای تعریف پیری، عبارت است از شمردن تعداد سالهایی که از بدو تولد طی شده است. به طور کلی آمار مربوط به پیران 65سالگی را به صورت قراردادی آغاز پیری تعیین می کند. در مورد بعضی افراد انتقال به تدریج انجام میگیرد حال آن که در مورد افراد دیگر انتقال از دوره ای به دوره دیگر به سرعت و همراه با صدمات روحی به وقوع .)Rafizadeh, Nozari & Roshanbakhsh, 2003, p. 17( میپیوند.
براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس در ایران، جمعیت کشور از حدود 25/7میلیون نفر به بیش از 70/4میلیون نفر در سال 1385بالغ شده است. درحالی که جمعیت سالمندان کشور از حدود 1/6میلیون نفر در سال 1345به حدود 5/1 میلیون نفر در سال 1385بالغ شد. به عبارت دیگر طی 4دهه اخیر این بخش از جمعیت 3/2برابر شده است. بنابراین رشد جمعیت سالمندان کشور بیش از رشد جمعیت کشور است ( .)Mirfallah & Nasiri, 2007همچنین طبق آمار اعلام شده توسط مرکز آمار ایران، در سرشماری سال 1390جمعیت سالمندان به حدود 1/6میلیون نفر رسیده که بیانگر رشد افزایشی این گروه از جمعیت است.
-1-5سالمندان و فضای شهری
سالمندان از جمله گروه های اجتماعی هستند که به دلیل شرایط سنی و کاهش نسبی فعالیت های کاری، عمدتاً از فضاهای شهری برای انجام فعالیت های اختیاری و اجتماعی استفاده می کنند. فعالیت های انتخابی، فعالیت هایی هستند که در صورتی که زمان و مکان و بستر محیط اجازه دهد به شکل داوطلبانه صورت می گیرد (مانند قدم زدن برای استفاده از هوای پاک و غیره.) فعالیت های اجتماعی فعالیت هایی هستند که دفعتا شکل و به دنبال حضور مردم در یک مکان و در یک زمان صورت می گیرند (مانند گفتگو با بقیه و غیره) (.)Carmona, et al., 2009, p. 215 سازمان بهداشت جهانی که مبتکر جنبش شهرهای دوستدار سالمند ( )4است بیان می کند که محیط های کالبدی مناسب میتوانند سطح عملکردی افراد سالمند را ارتقاء داده و به بالای آستانه ناتوانی برسانند. این موضوع در تصویر شماره 2به :)World Health Organization, 2007, p. 6( خوبی نشان داده شده است
تصویر : 2آستانه ناتوانی
)World Health Organization, 2007, p. 6(
تحقیقات انجام شده، نشان داده است که چند عامل در استفاده از فضای بیرون برای سالمندان مؤثر است. از جمله سطح استقلال، خرد اقلیم، انگیزه، نشستن راحت، حس جهتیابی، فرصت هایی برای تحریکات حسی، کنترل و نظارت بر محیط، راحتی و آسایش، امنیت و ایمنی، دسترسی راحت به فضاهای بیرون، فرصت هایی برای ملاقات دیگران و فعالیت های اجتماعی و فرصت هایی برای لذت بردن از طبیعت و شرکت در تمارین ورزشی و فعالیت برای سلامتی( .)Cooper & Francis, 1990, pp. 174-175در حال حاضر در کشور ما، پارک های محله ای و شهری، تنها امکانات و مکان های موجود برای گذران سهل تر اوقات روزمره، تنفس هوای متفاوت خارج از خانه، برخورداری از آفتاب و دیدن فضای سبز و مهم تر از همه تماشای دنیای پیرامون و مردم، گپ زدن با دوستان و همسالان و تعاملات اجتماعی هستند .)Nozari, Rafizadeh & Daiee Nezhad, 2004, p. 11( برای استفاده افراد از پارک ها دو دلیل ذکر شده است که عبارتند از: -1میل و تمایل به بودن در مکانی طبیعی -2نیاز برای برقراری ارتباط اجتماعی که به دو صورت انجام می گیرد: الف) ارتباط اجتماعی مستقیم (تصویر :)3افراد به پارک میآیند که با دیگران صحبت کنند و قدم بزنند. ب) ارتباط اجتماعی غیر مستقیم (تصویر :)4عده ای از افراد به پارک میآیند که فقط بقیه را بدون هیچ قصد مکالمه یا ملاقاتی با آن ها، نگاه کنند. بسیاری از افراد سالمند در این فعالیت درگیر می شوند (.)Cooper & Fransic, 1990, p. 74
تصویر :3ارتباط اجتماعی مستقیم در پارک تصویر :4ارتباط اجتماعی غیر مستقیم
.2روش تحقیق
آگاهی از ویژگی های جسمی، نیازهای روحی و درک تفاوت های سالمندان از افراد جوان تر با کسب ادراک ذهنی، نظرات و دیدگاه های آن ها از فضاهای پیرامونی، به دست میآید. پارک ها، بیشترین فضاهایی هستند که سالمندان از آن ها به دلیل وجود فضای سبز، پیاده روی و غیره استفاده می کنند. پارک خلدبرین نیز ازجمله پارک هایی است که به دلیل وجود کانون روزانه سالمندان در آن، مراجعین زیادی دارد. در این پژوهش، قصد بر آن است که با مطالعات میدانی و پرسشنامه از نظرات، مشکلات و نیازهای سالمندان آگاه شده و به عوامل مؤثر در طراحی فضاهای شهری در جهت حضور مناسب سالمندان دست یافت. در پژوهش حاضر هنگامی که از سالمندان سخن می رود، سالمندانی در نظر گرفته می شوند که با وجود محدودیتهای خاص، هنوز توانایی تحرک مستقل در محیط پیرامون را در فواصل مشخصی دارا هستند.
شیوه ای که در این پژوهش به منظور گردآوری داده ها انتخاب شده است، جمع آوری اطلاعات از طریق پرسشنامه می باشد که به صورت نمونه گیری اتفاقی انجام شده و پژوهشگر صرفاً میتواند به جمع آوری اطلاعات در شرایط و محدودیت های انتخاب پاسخگو قناعت نماید. با توجه به هدف این پژوهش، 150پرسشنامه در 30سؤال تنظیم و بین 150نفر از سالمندان به صورت اتفاقی توزیع شد که از این تعداد، 120نفر حاضر به همکاری شده و پرسشنامه ها را تکمیل کردند.
.3شناخت محدوده نمونه موردی
به منظور ارزیابی و تجزیه و تحلیل محدوده، در ابتدا باید شناخت نسبتاً کاملی از وضع موجود داشت. محدوده مورد مطالعه، شامل پارک خلد برین، قسمتی از خیابان ملاصدرا و قسمتی از بلوار شهید بهشتی است که لبه های پارک را احاطه کرده ا ند و کاربریهای موجود در لبه خیابان و بلوار و فضای مسکونی اطراف پارک به عمق یک پلاک می باشد. پارک خلدبرین در منطقه یک شهر شیراز واقع شده است که دارای آب و هوایی خوب و میانگین سنی بالاتری نسبت به
دیگر مناطق است. تصویر 5موقعیت پارک را در شهر شیراز نشان میدهد.
تصویر :5شیراز، منطقه یک و موقعیت پارک خلد برین در شهر شیراز و منطقه
-3-1فعالیت و کاربری در محدوده
همان طور که در تصویر 6نشان داده شده است، به غیر از پارک که به عنوان کاربری فضای سبز بخش وسیعی از مساحت محدوده را به خود اخ تصاص داده و بعد از آن شهرداری منطقه و مجموعه ورزشی، عمده کاربریها، مسکونی می باشد.
تصویر :6محدوده پژوهش، فعالیت ها و کاربری های موجود در محدوده
-3-2بررسی مشاهدات میدانی در محدوده نمونه موردی
با توجه به سه مؤلفه عملکردی، زیباشناختی و زیست محیطی، این محدوده در چهار دسته کلی -1وضع فیزیکی معابر -2خصوصیات بصری-کالبدی -3تأسیسات و تجهیزات شهری و -4پوشش گیاهی که هر کدام دارای دسته بندیهای مخصوص به خود هستند، مورد بررسی میدانی قرار گرفته است که در ادامه به خلاصه نتایج به دست آمده اشاره می شود:
-3-2-1وضع فیزیکی معابر
معابر، بستر حرکت پیاده و سواره را فراهم می کنند و جزء شریانهای حیاتی شهر هستند. باتوجه به ویژگی های جسمی و روانی خاص دوران سالمندی، بهسازی این بستر به شکلی هرچه راحت تر و ایمن تر برای سالمندان و حضور آن ها اهمیت زیادی دارد. عمدهترین مشکلات مشاهده شده در معابر محدوده مورد مطالعه عبارتند از: -1عرض کم پیاده روها -2لغزنده بودن کفسازیها -3کفهای خاکی یا پوشیده از سنگریزه -4عرض کم سواره رو کوچه ها -5انباشتن مصالح ساختمانی و زباله در کوچه ها و پیاده روها -6پارک اتومبیل در پیاده روها -7وجود دریچه تأسیسات در معابر -8عدم دفع مناسب آبهای سطحی در معابر -9تغییر سطحهای نامناسب در پیاده روها.
-3-2-2خصوصیات کالبدی- بصری
شکل، ارتفاع و تناسب احجام و وضعیت قطعات (از لحاظ پر و خالی بودن) نقش تعیین کنندهای در میزان محصوریت، پیوستگی و خط آسمان در بدنه معابر دارد.
بر اساس مشاهدات میدانی بیشتر ابنیه در محدوده مورد نظر بین 2تا 4طبقه اند و به ندرت بنای 5طبقه و بیشتر مشاهده میشود که آن هم مربوط به نوسازیهای اخیر می باشد. اکثر ابنیه، عمری بیش از 10سال دارند و هر چند که هنوز سالم و قابل نگهداری هستند. در بین آن ها قطعاتی مشاهده می شود که به دلیل رها شدن و مصالح کم دوام، فرسوده و جزء قطعات تخریبی هستند. این موضوع در بافت مسکونی ضلع شمالی پارک بیشتر به چشم میخورد. در حال حاضر به جای این قطعات، آپارتمانهای بیش از 4طبقه درحال ساخت هستند. این ساخت و سازها باعث ناهماهنگی در ارتفاع ابنیه و در نتیجه مخدوش شدن خط آسمان، تناسبات و محصوریت معابر شده است.
-3-2-3تأسیسات و تجهیزات شهری
در این قسمت، وضعیت علایم و تابلوها، مبلمان شهری و روشنایی در محدوده پارک خلدبرین مورد بررسی قرار می گیرد.
الف- علائم و تابلوهای شهری
علائم و تابلوها در نشان دادن درست مسیر و اطلاعات به افرادی که دارای مشکلاتی از جمله فراموشی، بینایی و شنوایی هستند، نقش مهمی را بازی می کند. در ارتباط با علائم و تابلوها علاوه بر رنگ و اندازه مطالب نوشته شده بر روی آن ها، مکان استقرارشان نیز از اهمیت خاصی برخوردار است. در محدوده مورد مطالعه، به جز در مواردی چند مانند تابلوی اطلاع رسانی سرویس بهداشتی در پارک و تابلو توقف ممنوع، تابلوی راهنمای خاص دیگری وجود ندارد. در مورد بدنه های موجود در معابر پیرامونی محدوده نیز تابلوها از نظر رنگ و اندازه نوشته ها به اندازه کافی خوانا و بزرگ هستند اما از لحاظ سیمای شهری و ارتفاع نصب با همدیگر هماهنگی ندارند و در یک زمان تابلوهایی با رنگها و اندازه های متفاوت دیده میشود که پردازش آن ها در یک لحظه برای افراد سالمند مشکل می باشد.
ب- مبلمان شهری
منظور از مبلمان، تجهیزات و تسهیلات شهری مانند نیمکت، سطل زباله، دکه ها و باجه های تلفن عمومی، آبخوریها، تیرکها، چراغها و تمام ابزار و وسایل تزئینات شهر می باشد. مبلمان شهری در محدوده مورد مطالعه، در دو قسمت قابل بررسی است:
-1معابر محدوده: در معابر محدوده مورد نظر از لحاظ مبلمان شهری به جز چند سطل زباله و دو باجه تلفن چیز دیگری مشاهده نشد که این موارد هم بدون نظم و با وسایل دیگری چون صندوق های صدقات بیآنکه جای مشخصی داشته باشند، در جایی از پیاده رو و خیابان رها شده ا ند. -2درون پارک: درون پارک، نیمکت، آبخوری، سطل زباله، وسایل و تجهیزات ورزشی، میزهایی برای مطالعه و دکه اغذیه آماده وجود دارد اما از لحاظ چیدمان و اندازه مناسب نمی باشند همچنین برای فعالیت های خاص مثل بازی شطرنج (که در میان سالمندان طرفدار زیادی دارد) و غیره مبلمان مجزا و ویژهای در نظر گرفته نشده است و مکان های سرپوشیده برای استفاده در زمانهای خاص مثل روزهای بارانی در فصل زمستان و یا روزهای آفتابی در فصل تابستان نیز وجود ندارد.
ج- روشنایی
از لحاظ روشنایی خیابان ملاصدرا و بلوار شهید بهشتی در شب مشکل چندانی ندارند ولی روشنایی در پارک و کوچه های ًمنتهی به آن در قسمت واحدهای مسکونی بسیار کم است، به اندازه ای که می توان گفت وقتی هوا تاریک می شود عملا پارک و کوچه های منتهی به آن به سختی قابل دید و استفاده هستند.
-3-2-4پوشش گیاهی
پوشش گیاهی در محدوده طراحی در سه حوزه قابل بررسی است:
– محدوده مسکونی: در محدوده مسکونی به جز چند مورد درخت در نبش کوچه ها، فضای سبز و درخت تنها در تعداد محدودی از پلاک ها وجود دارد.
– بلوار شهید بهشتی و خیابان ملاصدرا: به غیر از قطعاتی که کاربری باغ دارند، در لبه بلوار شهید بهشتی در مسافتهای کوتاه درخت وجود دارد که به فضا طراوت و سرزندگی میبخشد. در خیابان ملاصدرا نیز در فواصل زیاد تک درختهایی در پیاده روها مشاهده می شود که به سرسبزی و تراکم لبه بلوار نمیرسد.
– پارک: تنوع گیاهی در پارک بسیار خوب است و انواع درختان از سایه ا نداز و برگ ریز در آن وجود دارد، ولی تحریک حس بویایی در آن احساس نمی شود.
.4نحوه تجزیه و تحلیل پرسشنامه
برای تجزیه و تحلیل سوالات پرسشنامه از نرم افزار spssاستفاده شده است. سوالات پرسشنامه به چند دسته تقسیم می شوند: سوالات تک پاسخی، سوالات چند گزینهای و سوالات تشریحی. در مورد سوالات تک پاسخی، پس از بررسی تمامی پرسشنامه ها با توجه به پاسخهای داده شده، دستهبندیهای مرتبط صورت گرفته و همانند سوالات چندگزینهای با آن ها برخورد شده است، با این تفاوت که گزینه ها از قبل مشخص نبوده ا ند و با توجه به جوابها تنظیم شده ا ند. در مورد سوالات تشریحی نیز موارد نوشته شده پس از مطالعه دقیق، دسته بندی و درصد اشارهکنندگان به هر مورد مشخص شده است.
.5جمع بندی یافته های به دست آمده از پرسشنامه ها
ً همان طور که قبلا ذکر شد پرسشنامه ها در جهت دستیابی به نظرات و آگاهی از نیازهای سالمندان در فضاهای شهری تدوین شده است. پرسشنامه شامل سوالات مرتبط با مشخصات پاسخگو و سوالات عمومی و کلی مرتبط با مسأله تحقیق و سوالات اصلی است که به منظور دریافت داده های مورد نیاز این پژوهش که شناخت نیازها و مشکلات سالمندان در فضاهای شهری و خواسته های آن ها از محیط اطراف خود است، تنظیم شده است. نتایج به دست آمده از سوالات در 11 گروه طبقهبندی و در جدول زیر بیان شده است: دسته بندی سوالات پرسشنامه نتایج به دست آمده مشخصات پاسخ دهندگان 57درصد زن و 43درصد مرد
52درصد سالمند جوان(70-55ساله-) 31درصد سالمند میانسال(80-70 ساله-) 13درصد سالمند پیر( 80و بالاتر-) 4درصد جواب نداده اند. سنجش میزان حس تعلق فرد به مکان زندگی خود و علل آن بیش از نیمی از افراد ( 52درصد) از خانه و محل زندگی خود راضی هستند. آرامش و امنیت، داشتن همسایه خوب، نزدیکی به تسهیلات محلی و شهری، انس با محل و داشتن مالکیت شخصی از جمله عوامل موجد رضایت و سروصدای ماشین، شلوغی و رفتو آمد مردم، آلودگی هوا، بیتفاوت بودن همسایه ها، کثیفی محیط و عدم رعایت نظافت از عوامل موجد نارضایتی از محیط عنوان شده ا ند.
وضعیت اقتصادی و اجتماعی سالمند بیش از نیمی از سالمندان ( 82درصد) با خانواده زندگی می کنند و درآمد مستقل دارند.
میزان استفاده سالمند از فضای بیرون 80درصد افراد روزانه بین 2تا 8ساعت از وقت خود را در فضاهای بیرون سپری میکنند. میزان فعال بودن فرد و مکان انجام فعالیت و
استفاده از تسهیلات عمومی 88درصد از سالمندان برای خرید روزانه از خانه خارج می شوند و 83درصد از آن ها از وسایل نقلیه عمومی استفاده می کنند.
تعداد دفعات استفاده افراد از فضای بیرون: هرروز 43درصد- یکبار در هفته 20 درصد- بیشتر از یکبار در هفته 24درصد- یکبار در ماه 8درصد- یکبار در سال 2درصد- سایر 3درصد 40درصد افراد ترجیح می دهند در فضای باز و پارک ورزش کنند. چگونگی گذران اوقات فراغت فرد سالمند و مهم ترین تفریح و ترجیح فرد در گذران این اوقات
انجام فعالیت در اوقات فراغت: خرید روزانه 63درصد- مطالعه 68درصد- پیاده روی و رفتن به پارک 51درصد- دیدار دوستان 52درصد- فعالیت های دیگری از جمله کارهای خانه، آشپزی، کار در باغچه منزل، تماشای تلویزیون، مسافرت، حل جدول و شطرنج 12درصد مهم ترین تفریح و سرگرمی: مطالعه، ورزش، پیاده روی و رفتن به پارک.
وجود امکانات و تسهیلات عمومی و ارزیابی مناسب بودن فاصله و شعاع دسترسی این امکانات 50درصد افراد، فاصله نزدیک ترین مغازه تا محل زندگی را کمتر از 100متر
عنوان کرده اند. همچنین 3درصد از افراد از فاصله 200-100متر و 10 درصد افراد از فاصله بیشتر از 200متر ناراضی بودند. 40درصد افراد، فاصله نزدیک ترین پارک تا محل زندگی را کمتر از 500متر، 27درصد 1000-500 متر و 33درصد بیشتر از 1000متر (که از این تعداد 18درصد از این فاصله ناراضی بودند) عنوان کرده ا ند. انگیزه سالمند برای استفاده از فضای بیرون 65درصد افراد انگیزه استفاده از فضای بیرون را پیاده روی، استفاده از هوای آزاد، آرامش اعصاب و تقویت روحیه ذکر کرده ا ند. وضعیت سلامتی و میزان استقلال فرد برای استفاده از فضای بیرون تنها 10درصد عنوان کرده ا ند که برای استفاده از فضا نیازمند کمک هستند.
78درصد از سالمندان نیز عنوان کرده ا ند که مشکل و بیماری خاصی برای بهره مندی از فضای بیرون ندارند. موانع و مشکلات موجود در محیط و فضاهای پیرامون فرد سالمند در مورد مهم ترین مشکلات فضاهای شهری 42درصد به شلوغی معابر و ترافیک و سرعت زیاد ماشینها، 12درصد به آلودگی هوا، 10درصد به کثیفی معابر و فضاها، 7درصد به ناهمواری و نامناسب بودن مسیرها و تعدادی هم به مشکلاتی چون نبودن پل عابر پیاده، کمبود فضای سبز، زیاد بودن فاصله دسترسی تا امکانات و تسهیلات عمومی، باریک بودن عرض معابر، مبلمان نامناسب، اشغال عرض خیابان و کوچه، ساختمان سازی و کند و کوبها، خراب بودن آسفالت، کمبود روشنایی درکوچه ها و معابر و عبور موتور سیکلت ها، وجود جوانان شرور و بیکار، رعایت نشدن حق و حقوق سالمندان توسط مردم و عدم احترام به آنان وکمبود تسهیلات عمومی اشاره کرده ا ند. پی بردن به عوامل موجد کیفیت در فضا از جمله امنیت و ایمنی فضا، میزان تعامل با دیگر گروههای اجتماعی از دیدگاه فرد سالمند و غیره 85درصد از افراد عنوان کرده ا ند که در پارک و فضای سبز، فضای دارای آب و هوای مطلوب و فضایی که در آن آب جریان دارد، احساس آرامش می کنند. – 37درصد از افراد عنوان کرده اند که احساس ترس و ناامنی را تجربه نموده ا ند که از میان این افراد، تعدادی به عواملی چون عبور موتور سیکلتها از پیاده روها و دزدی توسط آن ها، تاریکی در شب و خاموش بودن لامپها در معابر و پارک ها، درگیری بین افراد، جویهای شهرداری و نامناسب بودن پل های روی آن ها اشاره کرده ا ند. بیش از نیمی از افراد بیان کرده ا ند که از بودن با گروه همسن، جوانان و کودکان احساس خوشایندی دارند.
.6نتیجهگیری و پیشنهادها
سالمندان نیازهای فیزیولوژکی، روانشناختی و اجتماعی خاص خود را دارند که ناشی از کهولت سن است. اغلب سالمندان با وجود مواجهه با این گونه محدودیت ها خود را بسیار خوب اداره می کنند و قابلیتهای آن ها هنوز گسترده است و چنانچه در محیط مناسبی قرار گیرند، توانایی آن را دارند که قابلیتهای خود را به حداکثر برسانند.
همان گونه که نتایج پرسشنامه ها نیز نشان میدهد: اکثر استفاده کنندگان از فضاهای بیرون، جزء گروه سالمندان جوان محسوب می شوند که هنوز مشکل و یا بیماری خاصی مانع از حضور آن ها در فضاهای شهری نشده است و بعد از آن ها سالمندان میانسال ( 80-70سال) می باشند که آن ها نیز با تمهیدات مناسب می توانند در فضاهای شهری حضور یابند. این موضوع نشان میدهد که با مناسبسازی فضاهای شهری، گروه بزرگی از سالمندان را می توان به حضور در فضاهای شهری تشویق کرد.
بیش از نیمی از سالمندان بهطور منظم و بدون هیچ مشکل خاصی از فضاهای شهری استفاده می کنند. این نکته نیز اهمیت توجه به مناسبسازی فضاهای شهری را جهت حضور سالمندان و پرکردن اوقات فراغت آنان بیان می کند. با توجه به پاسخ ها و همانگونه که در بخش مبانی نظری نیز بیان شد، به خوبی می توان دریافت که پارک، از مهم ترین فضاهای باز شهری جهت حضور سالمندان است. همان طور که سالمندان اشاره کرده ا ند بیشترین تفریح و سرگرمی آن ها پیاده روی و ورزش در پارک است. افراد سالمند در پارک ها به علت وجود فضای سبز، آبو هوای مطلوب و حضور دیگر گروه های اجتماعی احساس آرامش می کنند و بیشترین وقت خود را در پارک ها میگذرانند. در واقع پیاده روی و استفاده از هوای آزاد به عنوان مهم ترین دلیل استفاده از فضا و مهم ترین تفریح سالمندان است. این مطلب لزوم ایجاد پارک و فضاهای باز محله ای در میان واحدهای مسکونی را در فاصلهای کمتر از 1000متر ضروری میسازد. همچنین استفاده از فضای بیرون در جهت تأمین نیازهای روزانه برای سالمندان غیرقابل اجتناب است، در این راستا پیشبینی کاربری های تأمین کننده نیازهای روزمره در محله ها و تقویت سیستم حمل و نقل عمومی، می تواند از جمله
راهکارهای مؤثر در این زمینه باشد. مشاهدات میدانی نیز نتایج به دست آمده از پرسشنامه ها در خصوص مشکلات و موانع ذکر شده در فضاهای شهری را تأیید
می کند. با توجه به مشاهدات میدانی، مسیرهای ارتباطی و فضاهای شهری در ایران مانند خیابان و پیاده روها در عین حال که برای حضور سالمندان مناسب نمی باشند، جوابگوی نیازهای افراد سالم نیز نیستند که البته علاوه بر مسائل طراحی، مدیریت شهری ناکارآمد، عدم حفاظت و نگهداری و اجراهای ناصحیح نیز باعث ایجاد فضاهای نامناسب، شده است. در مورد پارک خلدبرین هر چند مشکلات کمتری دیده شد، ولی مسائلی هستند که در جهت تأمین آسایش و راحتی افراد سالمند و حتی دیگر گروه های جامعه ضروری می باشند و باید در فضا برآورده شوند، مانند وجود مبلمان های راحت و مناسب، وجود فضاهایی در جهت تأمین آسایش اقلیمی و استفاده از آن ها در شرایط مختلف آب و هوایی. با توجه به نتایج به دست آمده، سالمندان وقتی در فضا حضور می یابند که مطمئن باشند فضا پاسخگوی نیازهای مختلف
جسمی و روحی- روانی آنان است. تأمین ایمنی و امنیت سالمندان در محیط، ایجاد حس اعتماد به نفس و استقلال در آن ها، از جمله مواردی است که می تواند باعث حضور سالمندان در فضاهای شهری شود. همچنین تأمین خدمات و تسهیلات شهری چون حمل و نقل عمومی مناسب و ایجاد امکانات و خدمات محلی و تفریحی نزدیک به مکان های سکونتی، از جمله مواردی است که انگیزه سالمندان را به استفاده از فضا بیشتر می کند. اما صرف طراحی مشکل سالمندان را حل نمی سازد در کنار آن شیوه نگهداری از فضاها و مدیریت شهری کارآمد بسیار مؤثر است. همچنین بررسي دقیق ویژگي هاي جسمي و روحي- رواني سالمندان، و ارائه راهنماها و دستورالعمل هاي طراحي متناسب با آن ها، در جهت طراحي و بهسازي فضاها ضروری می باشد. درنتیجه برای دستیابی به محیط و فضاهای مناسب سالمندان باید به موارد زیر توجه کرد: – شناسایی دقیق ویژگی ها و نیازهای سالمندان و مشکلات آن ها در فضاهای شهری – تهیه ضوابط طراحی فضاهای شهری متناسب با نیازهای سالمندان – الزام دستگاه های ذی ربط (مانند شهرداری، سازمان مسکن و غیره) به اجرای این ضوابط در فضاهای شهری – نظارت دقیق و همه جانبه بر اجرای ضوابط و مقررات مربوطه – برگزاری دوره های آموزشی تخصصی برای افراد مرتبط با حرفه طراحی و برنامه ریزی فضاها – ایجاد واحدهای درسی دانشگاهی با عنوان طراحی برای همه یا طراحی همه شمول در رشته های مرتبط – بالابردن سطح آگاهی های مردم و آموزش های همگانی در ارتباط با نیازهای سالمندان
پسورد فایل: www.cadyar.com
